Opieka naprzemienna, a "800+" - najważniejsze zasady i orzecznictwo

Rozwód, separacja i rozstanie rodziców często komplikują kwestie finansowe dotyczące wspólnej odpowiedzialności za dzieci. Wówczas jednym z często pojawiających się pytań jest to, jak w takiej sytuacji wygląda prawo do świadczenia z programu 800+, a szczególne wątpliwości w tym względzie budzi model opieki naprzemiennej. W tym artykule wyjaśnię zatem, co stanie się ze świadczeniem 800+ w przypadku ustanowienia przez Sąd modelu opieki naprzemiennej. Przedstawię także istotne tezy orzeczeń sądów administracyjnych, jak również odpowiem na często pojawiające się pytania i wątpliwości.

Najważniejsze informacje, które uzyskasz po przeczytaniu artykułu:

• przy opiece naprzemiennej, co do zasady każde z rodziców otrzymuje po 400 zł;

• konieczne jest dysponowanie wyrokiem sądu;

• wyrok sądu nie musi jednak zawierać sformułowania „opieka naprzemienna”, może ustanowić opiekę naprzemienną w sposób opisowy;

• samo nieformalne ustalenie przez rodziców opieki naprzemiennej, bez wyroku Sądu nie wystarcza;

• ZUS nie może badać, jak rodzice faktycznie wykonują opiekę po wydaniu przez sąd wyroku;

• przy ustanowionej opiece naprzemiennej, jeżeli jeden z rodziców nie pobiera swojej części świadczenia, drugi z rodziców nie może przejąć tej części;

• przy ustanowionej opiece naprzemiennej, jeżeli jeden z rodziców faktycznie nie stosuje się do założeń opieki naprzemiennej, drugi z rodziców nie może wnioskować o podwyższenie swojej części świadczenia

• pomimo ustanowienia opieki naprzemiennej, rodzice jeżeli tak się umówią, np. w zawartym porozumieniu wychowawczym, mogą złożyć wniosek o to, aby całość świadczenia 800+ pobierał tylko jeden z rodziców;

• ustanowienie przez sąd miejsca zamieszkania dziecka przy jednym z rodziców, w wypadku ustanowienia pieczy naprzemiennej, pozostaje bez wpływu na podział świadczenia 800+;

• zgoda drugiego rodzica na podział świadczenia 800+ nie jest wymagana;

• do wniosku do ZUS o świadczenie (który można złożyć jedynie elektronicznie za pomocą formularza SW-R), należy dołączyć orzeczenie, w którym ustanowiono opiekę naprzemienną i ewentualnie porozumienie lub ugodę.

Jeżeli natomiast chcesz dowiedzieć się więcej o instytucji opieki naprzemienej, zachęcam do zapoznania się z innymi moimi wpisami na blogu:

• "Opieka naprzemienna w rozwodzie – kiedy sąd ją orzeka? Najczęstsze pytania (FAQ) i praktyka sądów w Warszawie.";

• „Opieka naprzemienna, a alimenty - analiza orzecznictwa sądów.”

Podstawa prawna, w oparciu o którą przyznawane jest świadczenie 800+, w przypadku modelu opieki naprzemiennej

Na początek przytoczę, stosunkowo prostą, jak się wydaje treść przepisu, regulującego kwestię świadczenia 800+ przy opiece naprzemiennej. Zgodnie z art. 5 ust. 2a ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (czyli ustawy regulującej świadczenie 800+), w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego.

Z powyższego przepisu wynika, że jeśli:

• rodzice są rozwiedzeni, żyją w separacji lub faktycznie żyją w rozłączeniu,

• dziecko jest objęte opieką naprzemienną, która, co istotne ustalona została w sposób formalny, w ramach orzeczenia Sądu,

• opieka odbywa się w porównywalnych i powtarzających się okresach, co jest istotą sprawowania władzy rodzicielskiej w ramach modelu opieki naprzemiennej,

to każdy z rodziców ma prawo do połowy świadczenia za dany miesiąc, czyli po 400 zł miesięcznie.

Konieczny jest wyrok Sądu, ustalający opiekę naprzemienną

Z treści powołanego przeze mnie powyżej przepisu jednoznacznie wynika, że podstawowym warunkiem przyznania świadczenia wychowawczego 800+, w wysokości połowy kwoty dla każdego z rodziców, jest istnienie orzeczenia sądu, w którym sąd ustanowił model opieki naprzemiennej.

Rozstrzygnięcie Sądu o ustanowieniu modelu opieki naprzemiennej może zapaść:

• w wyroku rozwodowym, 

• w wyroku ustanawiającym separację - bowiem w wyroku dotyczącym separacji sąd rozstrzyga o sposobie sprawowania władzy rodzicielskiej oraz o kontaktach z dzieckiem, podobnie jak w przypadku rozwodu;

• w wyroku kończącym inne postępowanie dotyczące sposobu sprawowania władzy rodzicielskiej przez rodziców żyjących w rozłączeniu - rodzice nie będący małżonkami mogą wystąpić do Sądu o uregulowanie kwestii sposobu wykonywania władzy rodzicielskiej nad ich wspólnym małoletnim dzieckiem.

Wynikający z powołanego powyżej przepisu wymóg legitymowania się przez rodziców,  orzeczeniem sądu ustanawiającym model opieki naprzemiennej potwierdza orzecznictwo.

Zgodnie z wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 10 stycznia 2019 r., II SA/Bk 743/18, kluczowe dla zaliczenia małoletniego dziecka do obydwu rodzin żyjących w rozłączeniu rodziców jest sprawowanie przez tychże rodziców pieczy naprzemiennej, która – jak wymaga przepis – powinna wynikać z orzeczenia sądu. 

Orzeczenie Sądu nie musi posługiwać się wprost sformułowaniem

“opieka naprzemienna”

Nawet, jeśli w wyroku Sądu, którym dysponujemy, Sąd nie posłużył się wprost sformułowaniem “opieka naprzemienna”, wciąż możemy złożyć wniosek do ZUS, w oparciu o art. 5 ust. 2a ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci.

W praktyce, orzekając o ustanowieniu modelu opieki naprzemiennej, Sąd stosuje różne techniki i sformułowania. Sąd może posłużyć się wprost takim sformułowaniem, jak właśnie “opieka naprzemienna” lub “piecza naprzemienna”, ale może także sformułować tę kwestię w sentencji orzeczenia w sposób opisowy, z którego wynikać będzie jednak, że dziecko ma przebywać na zmianę u rodziców żyjących w rozłączeniu, w określonych, co do zasady równych odstępach czasu. 

Zgodnie z powołanym już wcześniej wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 10 stycznia 2019 r., II SA/Bk 743/18, nie można wykluczyć analizy orzeczenia zakładając a priori, że nieużycie w nim zwrotu "opieka naprzemienna" wyklucza istnienie takiej opieki w indywidualnej sprawie. Wniosek o sprawowaniu pieczy w takiej formie nie może opierać się wyłącznie na ustaleniu, czy sformułowanie "opieka naprzemienna" zostało użyte w orzeczeniu sądu rodzinnego. Powinno być wynikiem wykładni istoty orzeczenia sądu powszechnego, w którym orzeczono o zakresie opieki – władzy rodzicielskiej i kontaktów – nad dziećmi małżonków żyjących w rozłączeniu.

Podobnie zgodnie z wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 17 marca 2022 r., III SA/Kr 1758/21, zgodnie z art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 2407 ze zm.) świadczenie wychowawcze przysługuje matce lub ojcu dziecka, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a wspomnianej ustawy. Oznacza to, że podział świadczenia wychowawczego jest wyjątkiem od zasady przyznania tego świadczenia wyłącznie matce lub wyłącznie ojcu, z którym dziecko wspólnie zamieszkuje. Taki podział świadczenia uzależniony jest, jak wynika to z treści art. 5 ust. 2a ustawy o pomocy, od istnienia orzeczenia sądowego ustanawiającego opiekę naprzemienną, przy czym orzeczenie to z uwagi na brak uregulowania opieki naprzemiennej w polskim systemie prawa rodzinnego, nie musi posługiwać się tym wyrażeniem i wystarczające jest, aby mocą tego orzeczenia opieka została przyznana obojgu rodzicom i miała być wykonywana po kolei przez każdego z rodziców.

Tak samo zgodnie z wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 września 2023 r., I OSK 1713/21 [...], zauważyć także należy, że orzeczenie sądowe, z którego ma wynikać opieka naprzemienna obojga rodziców, nie musi posługiwać się tym określeniem.

Opieka naprzemienna może zostać ustanowiona

w ramach porozumienia rodziców, czy też ugody.

Niejednokrotnie orzeczenie w zakresie sposobu wykonywania władzy rodzicielskiej może zawierać także odesłanie do sporządzonego przez rodziców porozumienia, czy też ugody. 

Co jednak istotne, wszystkie takie przypadki, niezależnie od sposobu ustanowienia przez Sąd modelu opieki naprzemiennej, kwalifikują się do późniejszego podzielenia świadczenia przez właściwy organ administracji publicznej (Zakład Ubezpieczeń Społecznych). Wspominam o tym dlatego, że w nieodległej przeszłości zdarzało się (a czasami zdarza się nadal), że ZUS w nieuzasadniony sposób kwestionował istnienie modelu opieki (pieczy) naprzemiennej, w wypadkach, w których sądy nie użyły tego sformułowania wprost. W powyższym zakresie zwracam uwagę na następujące orzeczenia sądów powszechnych.

Zgodnie z wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 9 stycznia 2020 r., II SA/Gl 1358/19, skoro w wyroku sądu orzekającego rozwód przywołano wprost zawarte przez rodziców porozumienie, oznacza to, że stało się ono integralną częścią orzeczenia sądu w zakresie sposobu wykonywania władzy rodzicielskiej. Zatem wyrok sądu należy interpretować łącznie z treścią zawartego porozumienia co do ustalenia, czy rodzice sprawują opiekę nad córką w porównywalnych i powtarzających się okresach.

Zgodnie z wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z dnia 1 lutego 2023 r., II SA/Ke 679/22, oczywiście błędne jest stanowisko, że tylko wówczas dziecko pozostaje pod opieką naprzemienną obojga rodziców, gdy zwrot "opieka naprzemienna" znajduje się wprost w sentencji orzeczenia sądu. Kwestię tę trzeba oceniać z uwzględnieniem cech i celów tej instytucji, przy wykorzystaniu odpowiednich metod wykładni. Należy uwzględniać wyłącznie orzeczenia czy ugody, które określają reguły sprawowania opieki nad dziećmi przez rodziców żyjących w rozłączeniu, bo generalnie one tylko stanowią o opiece naprzemiennej. Dowodem w zakresie zaistnienia opieki naprzemiennej może być odpis orzeczenia sądu powszechnego bądź protokołu rozprawy z utrwaloną w nim ugodą, zawartą przed sądem opiekuńczym czy ugodą zawartą w postępowaniu mediacyjnym. W sytuacji gdy nie zawierają one stosownego zwrotu, rzeczą organów jest samodzielne ustalenie charakteru zawartych tamże zapisów dla zobrazowania i wyłożenia treści pojęcia "opieka naprzemienna" w konkretnej sprawie. Wobec powyższego dla przyjęcia pozostawania dziecka pod pieczą naprzemienną wystarczy, że z orzeczenia sądu będzie wynikało, że dziecko będzie mieszkać z każdym z rodziców w powtarzających się i porównywalnych okresach.

Faktyczne sprawowanie opieki naprzemiennej bez dysponowania orzeczeniem Sądu

Jeżeli rodzice umówili się, że będą faktycznie sprawować nad swoim dzieckiem lub dzieckiem, opiekę naprzemienną, lecz nie uzyskali jeszcze właściwego orzeczenia Sądu, to wówczas nie są oni uprawnieni do skorzystania z możliwości podziału świadczenia 800+, zgodnie z art. 5 ust. 2a ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. ZUS nie może bowiem we własnym zakresie, bez dysponowania orzeczeniem sądu powszechnego stwierdzić występowania opieki naprzemiennej. Wówczas zastosowanie będą miały przepisy ogólne, dotyczące zasad przyznawania świadczenia 800+.

Zgodnie z wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 19 sierpnia 2021 r., IV SA/Po 349/21, w sytuacji, gdy rodzice pozostający w rozłączeniu sprawują opiekę nad dzieckiem faktycznie w sposób naprzemienny, ale nie zapadło jeszcze orzeczenie sądu w tej materii, to w razie złożenia przez każdego z nich wniosku o przyznanie świadczenia wychowawczego na wspólne dziecko, o tym, któremu z rodziców świadczenie będzie wypłacane (w całości), decydować powinno pierwszeństwo wniosków zgodnie z regułą wysłowioną w art. 22 zdanie drugie ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci.

Zgodnie z wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 4 czerwca 2020 r., III SA/Kr 469/20, na zasadzie art. 2 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego - ustanowienie opieki naprzemiennej nad dzieckiem rodziców żyjących w rozłączeniu należy do wyłącznej kompetencji sądu powszechnego, a w braku takiego orzeczenia sądowego, istnienia tego rodzaju opieki nie można domniemywać w toku postępowania o przyznanie prawa do świadczenia wychowawczego.

Ustalenie przez Sąd miejsca zamieszkania dziecka wyłącznie przy jednym z rodziców

(z równoległym ustanowieniem modelu opieki naprzemiennej)

Zgodnie z przepisami prawa (kodeks cywilny), każdy człowiek w tym dziecko, może posiadać tylko jedno miejsce zamieszkania. W przypadku ustanowienia przez Sąd modelu opieki naprzemiennej polskie sądy podchodzą w różny sposób do określenia w wyroku sądowym miejsca zamieszkania dziecka (kwestii tej poświęcę odrębny wpis). W wypadku, gdyby Sąd ustanowił opiekę naprzemienną, lecz zarazem zdecydował się zawrzeć w sentencji orzeczenia, w wyraźny sposób, stwierdzenie iż dziecko posiada miejsce zamieszkania u matki lub ojca, to nie powinno to mieć żadnego wpływu na podział świadczenia 800+, zgodnie z regułą wyrażoną w art. 5 ust. 2a ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Ewentualna, inna praktyka ZUS i odmowa podziału świadczenia byłaby wówczas błędna.

Zgodnie z wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 14 lutego 2020 r., II SA/Gl 1608/19, nie można podzielić stanowiska, że tylko wówczas dziecko pozostaje pod opieką naprzemienną rozwiedzionych rodziców, gdy w wyroku sądu zawarto literalny zapis o sprawowaniu przez rodziców opieki naprzemiennej. Należy bowiem odróżnić wykonywanie przez oboje rodziców władzy rodzicielskiej i ustalenie sposób kontaktów z dzieckiem od sprawowania przez oboje rodziców na przemian w regularnie powtarzających się, równych odstępach czasu wyłącznej opieki nad dzieckiem. Samo ustalenie przez sąd powszechny miejsca zamieszkania dziecka z jednym tylko z rodziców nie jest jednoznaczne z wykluczeniem sprawowania przez rodziców opieki naprzemiennej nad tym dzieckiem. Zgodnie bowiem z art. 28 KC można mieć tylko jedno miejsce zamieszkania. Rozstrzygnięcie w zakresie miejsca zamieszkania dziecka jest konsekwencją powyższego przepisu i nie ma żadnego wpływu na sprawowanie opieki przez rodziców.

Faktyczny sposób sprawowania opieki nad dzieckiem przez rodziców po wydaniu orzeczenia przez Sąd

Następnie odpowiadam na często pojawiającą się wątpliwość, dotyczącą tego, czy pomimo orzeczenia przez Sąd o opiece naprzemiennej w wyroku Sądu, ZUS może badać we własnym postępowaniu, w jaki sposób opieka nad dzieckiem jest sprawowana w rzeczywistości i czy ZUS może zakwestionować fakt sprawowania przez rodziców opieki naprzemiennej? We wcześniejszych latach można było bowiem wielokrotnie spotkać się z nieprawidłowym działaniem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, polegającym na prowadzeniu postępowania dowodowego pod kątem tego, czy opieka naprzemienna jest faktycznie sprawowana przez rodziców, pomimo jasnego określenia, iż taki model obowiązuje, w orzeczeniu sądu powszechnego. Taka praktyka ZUS została zakwestionowana przez sądy administracyjne.

Zgodnie bowiem z wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 września 2020 r., I OSK 419/20, organy administracji publicznej, realizujące zadania w zakresie świadczenia wychowawczego, nie są uprawnione do badania, w jaki sposób w danym przypadku jest faktycznie sprawowana opieka nad dzieckiem przez danego z rodziców. [...] W sytuacji pozostającego w obrocie prawnym prawomocnego wyroku sądu okręgowego orzekającego o opiece naprzemiennej nie ma podstaw do badania czy ojciec dziecka sprawuje faktycznie opiekę nad dzieckiem bowiem forma sprawowanej opieki ma swoje źródło w orzeczeniu sądu powszechnego.

Podobnie zgodnie z wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 lipca 2021 r., I OSK 395/21, brzmienie powołanego art. 5 ust. 2a ustawy ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci jest jasne i nie wymaga interpretacji, wobec jednoznacznego stwierdzenia, że wyłącznym wymogiem podzielenia świadczenia wychowawczego na obydwojga rodziców jest legitymowanie się orzeczeniem sądu cywilnego ustanawiającym opiekę naprzemienną. Nie jest rolą organów administracji publicznej ani sądu administracyjnego ustalanie okoliczności związanych z pozostawaniem dziecka pod opieką naprzemienną.

Zgodnie z wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 8 listopada 2018 r., II SA/Sz 896/18, pozostawanie dziecka pod naprzemienną opieką obojga rodziców nie jest kwestią mogącą podlegać interpretacji stron lub organu prowadzącego dane postępowanie administracyjne, a fakt ten musi wynikać wprost z orzeczenia sądu. Organy administracji publicznej, realizujące zadania w zakresie świadczenia wychowawczego nie są uprawnione do badania, w jaki sposób w danym przypadku jest faktycznie sprawowana opieka nad dzieckiem przez jego rodziców.

Faktyczne sprawowanie władzy rodzicielskiej niezgodnie z orzeczoną przez Sąd opieką naprzemienną.

Niewystąpienie z wnioskiem o połowę świadczenia 800+ przez jednego z rodziców

Czy w sytuacji, gdy jeden z rodziców (pomimo orzeczonej opieki naprzemiennej), uchyla się od sprawowania opieki nad dzieckiem, rodzic opiekujący się dzieckiem w większym stopniu, może domagać się innego podziału świadczenia 800+, niż równy (domagać się zwiększenia świadczenia na jego rzecz)?

Otóż konsekwentnie należy na takie pytanie odpowiedzieć, że nie. Przepis art. 5 ust. 2a wspomnianej wcześniej ustawy nie przewiduje takiej możliwości, a jak zaznaczono powyżej ZUS nie jest uprawniony do badania, w jaki sposób opieka naprzemienna faktycznie jest wykonywana (poniżej przedstawiam jednak wyjątek, polegający na możliwości przyznania całości świadczenia tylko jednemu z rodziców, na zgodny wniosek, pomimo ustanowienia opieki naprzemiennej).

Co istotne również w wypadku, gdy jeden z rodziców nie wystąpi o połowę świadczenia 800+, drugi z rodziców nie ma możliwości zwiększenia wartości świadczenia 800+, przypadającego na jego rzecz.

Zgodnie z wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 grudnia 2022 r., I OSK 3041/19, przepisy ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci nie przewidują możliwości zmiany wysokości należnego świadczenia wychowawczego, w tym w szczególności jego zwiększenia, w zależności od sposobu i zakresu faktycznego wykonywania opieki czy niewystąpienia z odrębnym wnioskiem przez drugiego z rodziców. Przepisy te (art. 2 pkt 16 i art. 5 ust. 2a ww. ustawy) wskazują bowiem wprost, że w przypadku orzeczenia opieki naprzemiennej, poszczególni rodzice uprawnieni są do świadczenia wychowawczego w wysokości połowy kwoty przysługującej za określony miesiąc.

Zgodnie z wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 grudnia 2022 r., I OSK 1305/20, wysokość świadczenia wychowawczego w przypadku sprawowania opieki naprzemiennej wynika wprost z przepisu art. 5 ust. 2a ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci i zakłada równy podział tego świadczenia pomiędzy rodziców. Wpływu na wysokość świadczenia nie ma fakt braku wystąpienia przez drugiego z rodziców o przyznanie tego świadczenia, gdyż żaden z obowiązujących przepisów nie przewiduje możliwości zwiększenia przyznanej kwoty.

Opieka naprzemienna, zakładająca brak ścisłej równości czasu wykonywania opieki

i równości obowiązków

Co w sytuacji, gdy orzeczenie Sądu nie przewiduje ścisłej równości czasu wykonywania opieki przez rodziców, czy też równego podziału obowiązków? Czy ZUS może zakwestionować taki model, jako nieodpowiadający opiece naprzemiennej? Pamiętajmy, że opieka naprzemienna nie musi oznaczać, że podział czasu, czy też obowiązków związanych z opieką musi wynosić równe 50/50. Nawet, gdy orzeczenie zakłada nieco inny wymiar czasowy sprawowania opieki, ZUS nie może kwestionować, iż mamy do czynienia z opieką naprzemienną (gdy ją ustanowiono).

Zgodnie z wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 stycznia 2025 r., I OSK 72/23, analiza przepisów art. 4 i art. 5 ust. 2a ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci wskazuje, że podzielone świadczenie wychowawcze przysługuje obojgu rodzicom, jeżeli orzeczenie sądu w przedmiocie opieki nad dzieckiem przewiduje sprawowanie przez rodziców opieki nad wspólnym dzieckiem w porównywalnych powtarzających się okresach, przy czym obowiązujące przepisy nie wymagają równego podziału obowiązków czy czasu wykonywania opieki przez poszczególnych rodziców, ale sprawowaną opiekę ma cechować cykliczność i naprzemienność opieki.

Podobnie zgodnie z wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 maja 2024 r., I OSK 1695/22, podzielone świadczenie wychowawcze przysługuje obojgu rodzicom, jeżeli orzeczenie sądu w przedmiocie opieki nad dzieckiem przewiduje sprawowanie przez rodziców opieki nad wspólnym dzieckiem w porównywalnych powtarzających się okresach, przy czym obowiązujące przepisy nie wymagają równego podziału obowiązków czy czasu wykonywania opieki przez poszczególnych rodziców, ale sprawowaną opiekę ma cechować cykliczność i naprzemienność opieki.

Możliwość pobierania przez jednego z rodziców całości 800+, pomimo ustanowienia przez Sąd modelu opieki naprzemiennej

Czy pomimo orzeczenia przez Sąd opieki naprzemiennej, rodzice mogą zdecydować, aby świadczenie 800+ było pobierane w całości, tylko przez jednego z rodziców? Co ciekawe orzecznictwo sądów administracyjnych dopuszcza taką możliwość.

Zgodnie z wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 8 stycznia 2025 r., II SA/Bd 683/24, organy administracji nie są uprawnione do negowania ustaleń w zakresie zawarcia przez rodziców porozumienia, co do sposobu sprawowania władzy rodzicielskiej i pieczy nad dzieckiem, które to porozumienie jest integralną częścią wyroku sądu powszechnego. Organy administracji publicznej nie mają też podstaw do kwestionowania zawarcia przez rodziców porozumienia co do sposobu pobierania świadczenia wychowawczego. Jeżeli więc rodzice uzgodnią w jakiejkolwiek formie, że tylko jedno z nich będzie otrzymywać pełne świadczenie wychowawcze, a drugie nie wystąpi o przyznanie świadczenia, to taki stan nie narusza art. 5 ust. 2a ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Celem świadczenia wychowawczego określonym w art. 4 ust. 1 tejże ustawy jest dobro dziecka i wsparcie finansowe Państwa w jego wychowywaniu i zaspokajaniu jego potrzeb życiowych.

Podobnie zgodnie z wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 6 marca 2024 r., II SA/Gd 918/23, przepis art. 5 ust. 2a ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci jest przepisem prawa materialnego, który daje tylko możliwość ustalenia przez organ rodzicom sprawującym opieką naprzemienną prawa do świadczenia wychowawczego w wysokości połowy kwoty dla każdego z nich przysługującej za dany miesiąc, pod warunkiem, że oboje wystąpią o przyznanie takiego świadczenia. Jeżeli jednak rodzice uzgodnią w jakiejkolwiek formie, że tylko jedno z nich będzie otrzymywać pełne świadczenie, a drugie nie wystąpi o przyznanie świadczenia, to taki stan nie narusza powołanej wyżej regulacji.

Podział świadczenia w zakresie wyroków, które wydane zostały przed 29 sierpnia 2015 roku

Co w przypadku, gdy wyrok Sądu w sprawie o rozwód, separację lub inny dotyczący władzy rodzicielskiej wydany został w stanie prawnym, w którym nie obowiązywała jeszcze reguła polegająca na preferencji pozostawienia władzy rodzicielskiej obojgu rodzicom (jak również zasada zgodnie, z którą sąd w wyroku rozwodowym może nie wydawać orzeczenia o kontaktach z dzieckiem)? Czy rodzice powinni wystąpić do sądu o zmianę orzeczenia i ustanowienie opieki naprzemiennej?

Dla takiej sytuacji, orzecznictwo sądowe ustanawia istotny wyjątek (jakkolwiek jest to wyłącznie interpretacja jednego z sądów, której inny sąd nie musi podzielić). Zgodnie bowiem z wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 17 maja 2018 r., II SA/Bk 130/18, kluczowe dla zaliczenia małoletniego dziecka do obydwu rodzin rozwiedzionych rodziców i uzyskiwania przez oboje rodziców prawa do części świadczenia wychowawczego jest sprawowanie przez tychże rodziców opieki w formie opieki naprzemiennej (w porównywalnych i powtarzających się okresach). W obecnym stanie prawnym (tj. po 29 sierpnia 2015 r.) sąd – gdy nie zachodzi taka potrzeba i gdy rodzice współpracują ze sobą w wychowywaniu małoletnich dzieci oraz gdy złożą stosowny wniosek - może nie wkraczać w sferę dokładnego regulowania relacji pomiędzy rozwiedzionymi rodzicami w kwestiach dotyczących sprawowania opieki na dzieckiem (dziećmi), poza orzeczeniem o pozostawieniu władzy rodzicielskiej obojgu rodzicom. Przed dniem 29 sierpnia 2015 r. sąd miał obowiązek orzec w wyroku rozwodowym o kontaktach z dzieckiem. Nie oznaczało to jednakże, że w takim przypadku nie może dojść faktycznie do wykonywania opieki naprzemiennej pomiędzy rodzicami, którzy w taki sposób układali wzajemne stosunki związane z opieką nad dzieckiem (dziećmi), że dzieci naprzemiennie pozostają pod ich wyłączną pieczą. Zobowiązywanie rodzica, przy przedstawionej treści wyroku rozwodowego, a zwłaszcza jego uzasadnieniu, do wystąpienia do sądu powszechnego o ustalenie opieki naprzemiennej tylko dlatego, że w wyroku rozwodowym sprzed 29 sierpnia 2015 r. nie orzeczono wprost opieki naprzemiennej, byłoby nadmiernym formalizmem. Stanowiłoby również rodzaj zaskoczenia obywatela nowymi regulacjami prawnymi. A takie sytuacje nie powinny mieć miejsca w demokratycznym państwie prawa.

Zgoda drugiego rodzica

Podział świadczenia 800+, zgodnie z art. 5 ust. 2a ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (czyli ustawy regulującej świadczenie 800+) następuje z mocy prawa – nie jest tu wymagana zgoda drugiego rodzica.

Zgodnie z wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 9 stycznia 2024 r., II SA/Gl 1596/23, w przypadku, gdy każde z rodziców złoży stosowny wniosek, właściwy organ rozstrzyga o uprawnieniu do otrzymania świadczenia wychowawczego bądź jego braku w stosunku do każdego z nich, prowadząc stosowne postępowanie wyjaśniające.

W rzeczywistości to dziecko ma być beneficjentem świadczenia 800+

Pamiętajmy jednak, że bez względu na to, kto uprawniony jest do pobierania świadczenia 800+, jego faktycznym beneficjentem powinno być małoletnie dziecko. Zgodnie z wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 13 lutego 2025 r., II SA/Ol 917/24, świadczenie wychowawcze przysługuje matce, ojcu, czy opiekunowi, to jednak w istocie ma ono służyć dziecku i to dziecko jest jego rzeczywistym beneficjentem.

Wniosek do ZUS

Wniosek o przyznanie podzielonego świadczenia 800+, zgodnie z art. 5 ust. 2a ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, składa się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (od 2022 r. wnioski o świadczenie wychowawcze przyjmuje ZUS). 

Aby otrzymać świadczenie wychowawcze należy złożyć do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniosek SW-R – jeśli jesteś matką albo ojcem dziecka. Do wniosku należy dołączyć orzeczenie, w którym ustanowiono opiekę naprzemienną (wraz z ewentualnymi załącznikami w postaci porozumienia lub ugody).

Wnioski o świadczenie wychowawcze można złożyć tylko elektronicznie. 

Wniosek SW-R można złożyć przez PUE/eZUS.

W przypadku posiadania numeru PESEL można złożyć wniosek SW-R także przez:

• aplikację mZUS - ikona aplikacji mZUS;

• portal Emp@tia;

• swój bank:

Alior Bank S.A, Bank PKO BP, BNP Paribas S.A, BPS S.A, Credit Agricole Bank Polska S.A., VeloBank S.A. (poprzednio Getin Noble Bank S.A.), ING Bank Śląski S.A, mBank S.A., Millennium S.A, Nest Bank S.A, PEKAO S.A., SGB-Bank S.A., SKOK Centrum, SKOK Chmielewskiego, SKOK Energia, Krakowska SKOK, SKOK Kwiatkowskiego, SKOK Progres, Regionalna SKOK im. Św. Brata Alberta, SKOK Stefczyka, SKOK Szopienice, SKOK Unii Lubelskiej, SKOK Wisła, SKOK Ziemi Rybnickiej, SKOK Śląsk.

Jeżeli złożysz wniosek przez bank albo portal Emp@tia, a nie masz profilu na PUE/eZUS, Zakład Ubezpieczeń Społecznych założy Ci taki profil na podstawie danych z wniosku.

Jeśli występujesz o świadczenie wychowawcze na kilkoro dzieci i forma opieki jest taka sama (piecza naprzemienna), składasz jeden wniosek.

W przypadku pozytywnego rozstrzygnięcia ZUS udostępnia wnioskodawcy informację o przyznaniu świadczenia wychowawczego. W przypadku natomiast rozstrzygnięcia negatywnego, nieuwzględniającego żądania wnioskodawcy, ZUS wydaje decyzję administracyjną, którą można zaskarżyć.

Na koniec warto zaznaczyć, że jeżeli ZUS odmówił podziału świadczenia mimo opieki naprzemiennej, warto przeanalizować treść wyroku sądu rodzinnego. W wielu przypadkach decyzję ZUS można skutecznie zakwestionować. Jeżeli potrzebujesz pomocy w uzyskaniu orzeczenia o opiece naprzemiennej lub uzyskaniu świadczenia 800+ możesz skontaktować się z naszą kancelarią.

Łukasz Ozga

radca prawny