Opieka naprzemienna, a miejsce zamieszkania i pobytu dziecka

Coraz więcej rodzin decyduje się dziś na model opieki naprzemiennej, który pozwala obojgu rodzicom aktywnie uczestniczyć w codziennym życiu dziecka także po rozwodzie czy separacji. W praktyce jednak wraz z ustaleniem opieki naprzemiennej pojawia się wiele pytań natury prawnej i organizacyjnej — szczególnie dotyczących miejsca zamieszkania, miejsca pobytu oraz miejsca zameldowania dziecka. W jaki sposób o powyższych kwestiach rozstrzygają Sądy? 

Już z góry muszę zaznaczyć, że polskie Sądy niestety w bardzo różny sposób rozstrzygają kwestię miejsca zamieszkania i miejsca pobytu dzieci w przypadku orzeczenia o opiece (pieczy) naprzemiennej. Brak jest w tym zakresie zarówno jednoznacznych przepisów prawa, jak i wypracowanej jednolitej praktyki orzeczniczej. Dodatkowo bardzo często mieszane są ze sobą pojęcia miejsca zamieszkania i miejsca pobytu. Muszę zatem z góry uprzedzić, iż niniejszy artykuł nie może udzielić jednoznacznej odpowiedzi na to, w jaki sposób ukształtowana zostanie w Państwa przypadku, w wypadku pieczy naprzemiennej, kwestia miejsca zamieszkania dzieci i ich miejsca pobytu, w wyroku sądu.

Przedstawię Państwu natomiast możliwe kierunki rozstrzygnięcia Sądu, a ponadto zaproponuję Państwu, praktyczne podejście w tym względzie, jak również postaram się wyjaśnić Państwu w zwięzły sposób, znaczenie pojęć miejsca zamieszkania, miejsca pobytu i miejsca zameldowania (w tym w odniesieniu do małoletnich dzieci).

Jak orzekają Sądy odnośnie miejsca zamieszkania i pobytu dzieci przy opiece naprzemiennej?

1. Pierwszym, bardzo często spotykanym sposobem rozstrzygania tej kwestii przez Sądy jest wskazane w sentencji orzeczenia, miejsca zamieszkania dziecka, jako miejsca zamieszkania konkretnego rodzica (ojca lub matki). 

Przedstawiam poniżej następujące przykłady tego typu rozstrzygnięć i zwracam uwagę, iż w każdym z poniższych przykładów doszło do ustanowienia opieki naprzemiennej.

1) Wyrok Sądu Okręgowego Warszawa-Praga w Warszawie z dnia 13 kwietnia 2018 r., sygn. akt I C 1363/17, zmieniony następnie częściowo wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Warszawie V Wydział Cywilny z dnia 15 września 2020 r, sygn. akt  V ACa 776/18:

• “K. K. (1) i A. K. sprawować będą nad małoletnimi dziećmi O. K. i I. K. pieczę naprzemienną”;

• “miejscem zamieszkania dzieci jest każdorazowe miejsce zamieszkania ojca K. K.“.

2) Wyrok Sądu Okręgowego w Olsztynie z dnia 24 stycznia 2013 r. sygn. akt VI RC 1539/12:

“miejsce zamieszkania dzieci ustalono przy matce.”

3) Wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie XXV Wydział Cywilny z dnia 29 października 2018 r., sygn. akt: XXV C 457/17:

“wykonywanie władzy rodzicielskiej nad małoletnimi synami stron: A. W., urodzonym (...) w K. oraz J. W. (1), urodzonym (...) w C. (W.), powierza obojgu rodzicom ustalając miejsce zamieszkania małoletnich dzieci w każdorazowym miejscu zamieszkania ich matki – P. S.;

4) wyrok Sądu Okręgowego w Łodzi z dnia 4 lipca 2016 roku, sygn. akt XII C 789/16:

• “powierzył wykonywanie władzy rodzicielskiej nad małoletnimi dziećmi: A. W. i K. W. obojgu rodzicom ustalając, że miejscem zamieszkania małoletnich A. i K. będzie miejsce zamieszkania matki”

• “nadto strony będą sprawowały nad małoletnimi A. i K. opiekę naprzemienną w systemie dwutygodniowym.”

5) wyrok Sądu Okręgowego w Toruniu Wydział I Cywilny z dnia 26 czerwca 2018 r., sygn. akt I C 1599/17:

• “wykonywanie władzy rodzicielskiej nad małoletnim dzieckiem stron J. B. (1) urodzonym (...) w B. powierza obojgu rodzicom, z tym ustaleniem, że miejscem pobytu dziecka małoletniego dziecka będzie każdorazowe miejsce zamieszkania matki”

2. Drugim stosowanym przez Sądy sposobem rozstrzygania kwestii miejsca zamieszkania  dzieci przy opiece naprzemiennej jest wskazanie w sentencji orzeczenia, jako miejsca zamieszkania dziecka, zarówno miejsca zamieszkania matki, jak i ojca.

Wyrok Sądu Rejonowego w Ostrowi Mazowieckiej Wydział III Rodzinny i Nieletnich z dnia 2 listopada 2023 r., sygn. akt III Nsm 151/21:

• “wykonywanie władzy rodzicielskiej nad małoletnią córką stron O. C. powierzyć obojgu rodzicom, ustalając, że małoletnia będzie mieszkać z każdym z rodziców w powtarzających się przemiennie cyklach tygodniowych”;

• “ustala powtarzający się tygodniowy okres pieczy naprzemiennej rodziców nad małoletnią”; 

• “ustalić, że miejscem zamieszkania małoletniej O. C. podczas sprawowania opieki przez matkę będzie miejsce zamieszkania matki, a podczas sprawowania opieki przez ojca miejsce zamieszkania ojca”

3. Trzecim sposobem rozstrzygnięcia tej kwestii, z którym można spotkać się w orzecznictwie jest wskazane w sentencji orzeczenia, miejsca zamieszkania dziecka, jako miejscowosci, z dookreśleniem miejsca pobytu dziecka.

Wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie IV Wydział Cywilny z dnia 27 listopada 2017 r., sygn. akt: IV C 1212/17:

• “ustala, że każdy z rodziców będzie naprzemiennie sprawował osobistą opiekę nad małoletnią córką stron - J. K.”

• “władzę rodzicielską nad małoletnią córką stron, którą jest J. K. urodzona dnia (...) w W., powierza obojgu rodzicom ustalając miejsce zamieszkania dziecka w G. a miejsce pobytu dziecka zgodnie z orzeczoną opieką naprzemienną jak w wyroku.”

4. Ponadto w orzecznictwie Sądów możliwe jest odnalezienie przykładów orzeczeń, w których sądy w ogóle nie posługiwały się pojęciem miejsca zamieszkania lecz wyłącznie miejsca stałego pobytu, ustalając takie miejsce pobytu przy jednym z rodziców. Zdarzały się także orzeczenia, w których sądy całkowicie błędnie odwoływały się do pojęcia miejsca zameldowania dziecka. W orzecznictwie występuje także praktyka odwołania się w tym względzie do zawartego przez rodziców porozumienia wychowawczego (bez przeniesienia treści porozumienia w tym zakresie do sentencji orzeczenia). Przypadki takie wskazuje dr Maciej Domański w pozycji “Orzekanie o pieczy naprzemiennej w wyrokach rozwodowych”, Instytut Wymiaru Sprawiedliwości, Warszawa 2015, z odwołaniem się do opracowania E. Holewińska – Łapińska, “Pozostawienie władzy rodzicielskiej nad wspólnymi małoletnimi dziećmi obojgu rozwiedzionym rodzicom oraz rozstrzygnięcia o kontaktach z dziećmi w wyrokach rozwodowych”, raport IWS, Warszawa 2012.

Jak wynika z powyższych przykładów praktyka orzecznicza jest bardzo różna i ciężko przewidzieć, w jaki sposób poszczególne Sądy będą orzekać w danym okręgu i w Państwa konkretnej sprawie. Należałoby postulować wypracowanie jednolitej linii orzeczniczej w zakresie tego zagadnienia lub jednoznaczne uregulowanie tej kwestii w przepisach prawa.

Odnosząc się do powyższych możliwości, należy wskazać, że jak się wydaje, najczęściej Sądy decydują się na określenie miejsca zamieszkania, względnie miejsca pobytu dziecka, jako miejsca zamieszkania jednego z rodziców - matki lub ojca. Takie rozwiązanie ma oczywiście swoje praktyczne zalety i wady. Takie uregulowanie sprawy, niezależnie od jego prawidłowości pod względem prawnym (a przy tym zainteresowanych prawną oceną prawidłowości rozstrzygnięć Sądu w tym względzie odsyłam do wspomnianego już wcześniej artykułu - dr Maciej Domański,  “Orzekanie o pieczy naprzemiennej w wyrokach rozwodowych”, Instytut Wymiaru Sprawiedliwości, Warszawa 2015), może potencjalnie ułatwić późniejsze kontakty w sprawie dziecka z różnymi instytucjami, w których niezbędne jest wskazanie konkretnych danych adresowych dziecka, np. zakład opieki zdrowotnej lub szkoła. Powyższe może pozwolić na uniknięcie ewentualnego późniejszego konfliktu pomiędzy rodzicami już po wydaniu wyroku - niezwykle łatwo bowiem wyobrazić sobie sytuację, w której rodzice zgodnie ustalają, iż będą wykonywać władzę rodzicielską w modelu opieki naprzemiennej, a następnie, gdy trzeba będzie wskazać miejsce zamieszkania dziecka, np. w jego placówce edukacyjnej, może dojść do sporu, jaki adres należy wskazać - na marginesie już teraz warto zaznaczyć, iż takie kwestie warto z góry uregulować w zawartym porozumieniu wychowawczym, dla uniknięcia późniejszych nieporozumień. Do wad przedmiotowego rozwiązania zaliczyć należy z kolei z całą pewnością, możliwość poczucia pokrzywdzenia jednego z rodziców - strony porozumiały się bowiem, iż będą na zmianę sprawować opiekę w podobnym wymiarze czasowym i w zakresie obowiązków, natomiast sąd ustala, iż pomimo ustanowienia opieki naprzemiennej, miejscem zamieszkania, czy też pobytu dziecka, będzie wyłącznie miejsce zamieszkania (czy też pobytu) jednego z rodziców. Wówczas potrzebne jest wykazanie się zrozumieniem sytuacji przez danego rodzica, iż takie ustalenie jest wartościowe z wielu praktycznych względów i nie oznacza wcale, że taki rodzic jest rodzicem drugoplanowym.

Rozwiązanie w ramach, którego Sąd określił, że miejscem zamieszkania dziecka podczas sprawowania opieki przez matkę będzie miejsce zamieszkania matki, a podczas sprawowania opieki przez ojca miejsce zamieszkania ojca, może wydawać się z kolei rodzicom, bliższe idei instytucji opieki naprzemiennej, zakładającej, że dziecko nie będzie przebywać stale tylko w jednym miejscu, a będzie posiadało dwa centra życiowe. Można się zastanawiać jednak, czy takie rozwiązanie byłoby w ogóle zgodne z przepisem kodeksu cywilnego, zgodnie z którym każdy może mieć tylko jedno miejsce zamieszkania (art. 28 KC). 

Trzeci przedstawiony powyżej sposób regulacji, zgodnie z którym sąd ustala miejsce zamieszkania dziecka w konkretnej miejscowości, a miejsce pobytu dziecka zgodnie z orzeczoną opieką naprzemienną jak w wyroku, wydaje się być najbliższy idei zgodnie, z którą miejscem zamieszkania osoby fizycznej jest miejscowość, a nie konkretny adres (przy czym poniżej przedstawiam szersze wyjaśnienie na temat sposobu rozumienia w prawie pojęć miejsca zamieszkania, miejsca pobytu i miejsca meldunku), a z samej idei instytucji opieki naprzemiennej, wynikać musi, że dziecko będzie posiadało różne miejsca pobytu. Natomiast warto zaznaczyć, że dr Maciej Domański (we wspomnianym już artykule “Orzekanie o pieczy naprzemiennej w wyrokach rozwodowych”, Instytut Wymiaru Sprawiedliwości, Warszawa 2015), słusznie w mojej opinii zwraca uwagę, po pierwsze, iż interpretacja całego art. 26 KC, prowadzi do wniosku, że rozstrzygnięcie dotyczące miejsca zamieszkania dziecka potrzebne byłoby jedynie wówczas, gdyby rodzice posiadali miejsca zamieszkania w różnych miejscowościach (gdy jest to jedna miejscowość takie rozstrzygnięcie jest całkowicie zbędne). Po drugie, że przyjęcie modelu opieki naprzemiennej musi zakładać, że dziecko będzie posiadało dwa równorzędne centra życiowe, a więc i dwa miejsca pobytu. Dla zainteresowanych umieszczam link do wspomnianego, bardzo wartościowego artykułu:

“https://iws.gov.pl/wp-content/uploads/2025/09/Maciej-Domanski-Orzekanie-o-pieczy-naprzemiennej-w-wyrokach-rozwodowych.pdf”.

Niewątpliwie już na pierwszy rzut oka błędną praktyką sądów jest natomiast rozstrzyganie przy opiece naprzemiennej o miejscu meldunku dziecka, gdyż jest to wyłącznie kwestia administracyjna, rozstrzygana wyłącznie przez organy administracji publicznej, a nie przez sądy powszechne.

Propozycja rozwiązania

Mając na względzie przedstawioną powyżej całkowicie rozbieżną praktykę sądów, osobiście zachęcam Państwa przede wszystkim do przyjęcia praktycznego podejścia do przedmiotowego zagadnienia. Nie są dla Państwa w żadnej mierze istotne prawne zawiłości instytucji miejsca zamieszkania, czy też pobytu dziecka, lecz wyłącznie praktyczne skutki przedmiotowego orzeczenia. W praktyce natomiast liczy się kwestia uregulowania konkretnego adresu dziecka, w przypadku, gdy w przyszłości będzie konieczne jego wskazanie konkretnej jednostce, np. szkole, czy szpitalowi. Nie zostawiajmy zatem tego problemu na później, co może skutkować niepotrzebnymi sporami, a w skrajnych wypadkach koniecznością prowadzenia kolejnego postępowania sądowego, np. w sprawie o rozstrzygnięcie o istotnych sprawach dziecka. Zalecam, aby w tym wypadku odłóżyć rodzicielskie ambicje na bok i uzgodnić wspólnie jeden adres dziecka dla takich koniecznych przypadków, najlepiej w ramach zawartego porozumienia wychowawczego, na którym sąd mógłby oprzeć się w sentencji wydanego wyroku.

Wyjaśnienie instytucji prawnych miejsca zamieszkania, miejsca pobytu oraz miejsca meldunku

Jakkolwiek przed Sądem zalecam praktyczne podejście, to w ramach niniejszego artykułu postaram się Państwu w bardzo zwięzły sposób wyjaśnić, na czym polegają instytucje prawne: miejsca zamieszkania, miejsca pobytu oraz miejsca meldunku. Choć pojęcia „miejsce zamieszkania”, „miejsce pobytu” i “miejsce zameldowania” bywają potocznie używane zamiennie, w świetle prawa mają odmienne znaczenie. 

Miejsce zamieszkania

Kwestię miejsca zamieszkania osoby fizycznej, reguluje art. 25 k.c., zgodnie z którym, miejscem zamieszkania osoby fizycznej jest miejscowość, w której osoba ta przebywa z zamiarem stałego pobytu.

Jak wynika z powyższego przepisu o miejscu zamieszkania decydują dwie przesłanki faktyczne: przebywanie w znaczeniu fizycznym w określonej miejscowości (czynnik zewnętrzny) i zamiar stałego pobytu (czynnik wewnętrzny). Jeśli jedna z tych przesłanek nie jest spełniona, powoduje to utratę miejsca zamieszkania. O zamieszkiwaniu w danej miejscowości można mówić wtedy, gdy okoliczności sprawy pozwolą przeciętnemu obserwatorowi na sformułowanie wniosku, że w tym miejscu - w tej konkretnej miejscowości skupia się działalność osoby fizycznej oraz znajduje się jej centrum życiowe. Istotną rolę przy ustalaniu czynnika zewnętrznego odgrywa życie rodzinne. Faktyczne przebywanie w danym miejscu nie może być rozumiane jedynie jako pobyt wymuszony koniecznością wykonywania w niej swych obowiązków pracowniczych czy zarobkowych, ale musi mieć ono jednocześnie cechy założenia tam ośrodka swoich osobistych i majątkowych interesów (na podstawie wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 maja 2024 r., III OSK 2573/23).

Mając powyższe na uwadze, dla uproszczenia, zapamiętajmy po pierwsze, iż miejscem zamieszkania jest wyłącznie miejscowość, w którym dana osoba przebywa, a nie adres konkretnego mieszkania, czy też domu. Po drugie, że miejscem zamieszkania jest taka miejscowość, w której dana osoba nie tylko faktycznie przebywa, ale wyraża także zamiar stałego przebywania w tym miejscu.

Miejsce zamieszkania dziecka

Miejsce zamieszkania dziecka, prawo definiuje w nieco inny sposób. Zgodnie bowiem z art. 26 § 1 k.c., miejscem zamieszkania dziecka pozostającego pod władzą rodzicielską jest miejsce zamieszkania rodziców albo tego z rodziców, któremu wyłącznie przysługuje władza rodzicielska lub któremu zostało powierzone wykonywanie władzy rodzicielskiej.

Zgodnie jednak z art. 26 § 2 k.c., jeżeli władza rodzicielska przysługuje na równi obojgu rodzicom mającym osobne miejsce zamieszkania, miejsce zamieszkania dziecka jest u tego z rodziców, u którego dziecko stale przebywa. Jeżeli dziecko nie przebywa stale u żadnego z rodziców, jego miejsce zamieszkania określa sąd opiekuńczy.

W związku z faktem, iż niniejszy artykuł dotyczy kwestii miejsca zamieszkania przy opiece naprzemiennej, szczególnie interesuje nas ostatnie zdanie, zgodnie z którym, jeżeli dziecko nie przebywa stale u żadnego z rodziców, jego miejsce zamieszkania określa sąd opiekuńczy. Interpretują jednak artykuł 26 KC w całości, okazuje się, że potrzeba określenia miejsca zamieszkania dziecka zachodzi wyłącznie wówczas, gdy rodzice mają swoje miejsca zamieszkania, w różnych miejscowościach.

Zgodnie z wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 8 kwietnia 2019 r., I SA/Wa 1502/18, dziecko (analogicznie jak osoba dorosła) może mieć wyłącznie jedno miejsce zamieszkania. W konsekwencji także nie może determinować oceny tej okoliczności ukształtowana w tym aspekcie sytuacja dziecka określona w orzeczeniu rozwodowym. Istotne pozostaje rzeczywiste (faktyczne) wspólne jego zamieszkiwanie z rodzicem lub opiekunem faktycznym bądź prawnym i pozostawanie na jego utrzymaniu.

Miejsce pobytu

Następnie wyjaśnijmy, czym jest miejsce pobytu w rozumieniu przepisów prawa? Otóż pomimo tego, że wskazany powyżej art. 25 k.c., dotyczący definicji “miejsca zamieszkania” posługuje się pojęciem “pobytu”, sama instytucja pobytu nie została zdefiniowana przez przepisy prawa (jakkolwiek przepisy tym terminem się posługują). 

Pomimo braku legalnej definicji, znaczenie tego pojęcia jest dosyć proste do odtworzenia - miejsce pobytu oznacza bowiem miejsce, gdzie osoba fizyczna, faktycznie, w danej chwili, przebywa. Doktryna prawnicza wskazuje, że w tym wypadku nie ma znaczenia czynnik psychiczny, w postaci jej zamiaru.

Zdefiniowane w przepisach prawa jest natomiast pojęcie “pobytu stałego”. Zgodnie z art. 25  ustawy z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności (ustawa dotycząca m.in. kwestii meldunku), pobytem stałym jest zamieszkanie w określonej miejscowości pod oznaczonym adresem z zamiarem stałego przebywania.

Definicja stałego pobytu przypomina zatem definicję miejsca zamieszkania, jednak w tym wypadku mowa jest już o adresie, a nie o miejscowości.

Zgodnie z wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego - Ośrodek zamiejscowy w Warszawie z dnia 12 czerwca 2003 r., V SA 529/02, pojęcie "pobyt stały" w rozumieniu ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych (t.j. Dz.U. z 2006r. Nr 139, poz. 993 ze zm.) i "miejsce zamieszkania", o którym mowa w art. 25 KC, nie są tożsame. Pierwsze pojęcie odnosi się do konkretnego adresu (dom, lokal), drugie zaś jedynie do miejscowości.

Miejsce zameldowania

Miejsce zameldowania jest miejscem stałego pobytu zgłoszonym przez daną osobę dla celów administracyjnych. Aktualnie instytucja miejsca zameldowania ma wyłącznie charakter rejestracyjny i  służy ono wyłącznie celom ewidencyjnym i ma na celu potwierdzenie faktu pobytu osoby w miejscu, w którym się zameldowała. 

Powyższe potwierdza wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 28 lutego 2018 r., II SA/Rz 1351/17, zgodnie z którym, instytucja zameldowania ma wyłącznie charakter rejestracyjny. Wynika to wyraźnie z art. 28 ust. 4 ustawy z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 1382), w którym ustawodawca określił cel zameldowania, zarówno na pobyt stały lub czasowy, stwierdzając, iż służy ono wyłącznie celom ewidencyjnym i ma na celu potwierdzenie faktu pobytu osoby w miejscu, w którym się zameldowała. Obowiązek meldunkowy służy zarówno prawidłowemu wykonywaniu przez organy władzy publicznej ich funkcji, jak i ochronie interesów samych zainteresowanych meldunkiem oraz ochronie praw osób trzecich.

Zgodnie z wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 20 lutego 2019 r., II SA/Wr 684/18, zgłaszając swój pobyt w określonym miejscu celem zameldowania obywatel dostarcza organom władzy publicznej informacji w kwestii adresu, pod którym stale lub czasowo przebywa, a więc miejsca, gdzie można go zastać. 

Miejsce zameldowania dziecka

Zgodnie z art. 29,  zameldowania w stosunku do dzieci osób, o których mowa w art. 7 ust. 1 pkt 1, urodzonych na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, dokonuje z urzędu kierownik urzędu stanu cywilnego sporządzający akt urodzenia. Zameldowanie na pobyt stały lub czasowy następuje z dniem sporządzenia aktu urodzenia, w miejscu stałego albo czasowego pobytu rodziców albo tego z rodziców, u którego dziecko faktycznie przebywa.

Co do zasady zatem, miejscem zameldowania dziecka jest miejsce stałego albo czasowego pobytu rodziców lub jednego z rodziców - tego, u którego dziecko faktycznie przebywa (a zatem i zameldowania rodziców lub rodzica.).

Zgodnie z wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 29 maja 2018 r., II SA/Bd 1491/17, przepisy ustawy o ewidencji ludności - interpretowane w korelacji z art. 26 KC, wyłączają możliwość zameldowania małoletniego dziecka w innym miejscu, niż przebywają jego rodzice (lub przynajmniej jedno z nich, pod którego władzą rodzicielską dziecko się znajduje).

Co istotne, zgodnie z wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3 czerwca 2008 r., II OSK 597/07, do zameldowania nie jest potrzebna zgoda obojga rodziców, gdyż fakt meldunku stwierdza tylko miejsce zamieszkania dziecka, na które to miejsce rodzice mają bezpośredni wpływ.

Łukasz Ozga

radca prawny