Opieka naprzemienna - od jakiego wieku? Co mówią przepisy, sądy, badania oraz statystyki?
- r. pr. Łukasz Ozga
- 23 cze
- 18 minut(y) czytania
Opieka naprzemienna należy obecnie do najczęściej rozważanych modeli wykonywania władzy rodzicielskiej po rozstaniu rodziców. Jednocześnie jednym z najczęściej zadawanych przez rodziców pytań pozostaje kwestia tego, od jakiego wieku można i powinno stosować się opiekę naprzemienną.
W tym zakresie pojawiają się przede wszystkim dwa rodzaje wątpliwości. Po pierwsze, czy istnieje ustawowy minimalny wiek dziecka, od którego możliwe jest orzeczenie opieki naprzemiennej i jak sądy podchodzą do tej kwestii w praktyce. Po drugie, w jaki sposób zastosowanie tego modelu wobec dzieci w różnym wieku może wpływać na ich rozwój i dobrostan.
Odpowiedź na te pytania nie jest jednak tak prosta, jak mogłoby się wydawać. W niniejszym artykule przeanalizuję, co na temat wieku dziecka w kontekście opieki naprzemiennej mówią przepisy prawa, orzecznictwo sądowe oraz badania naukowe. Sięgnę również do danych statystycznych pochodzących ze Szwecji i Francji oraz badań realizowanych na poziomie całej Unii Europejskiej.
Pozwoli to odpowiedzieć nie tylko na pytanie, od jakiego wieku opieka naprzemienna jest prawnie dopuszczalna, ale również kiedy najczęściej jest stosowana w praktyce oraz jakie wnioski dotyczące dobra dziecka płyną z dostępnych badań naukowych i statystyk.
Z artykułu dowiesz się, że:
przepisy polskiego prawa, w tym w szczególności Kodeks Rodzinny i Opiekuńczy oraz Kodeks Postępowania Cywilnego (zawierające regulacje dotyczące opieki naprzemiennej) nie zawierają w tym zakresie żadnych ograniczeń, co oznacza, że sąd może orzec o wykonywaniu władzy rodzicielskiej w modelu opieki naprzemiennej bez względu na wiek dziecka. Również projekt nowych przepisów mających w przyszłości kompleksowo regulować instytucję pieczy naprzemiennej, nie zawiera żadnych taki ograniczeń;
polskie sądy rozstrzygając o kwestii zastosowania opieki naprzemiennej biorą pod uwagę wiek dziecka, jednak z treści uzasadnień orzeczeń sądowych wynika, iż kwestia ta uwzględniana jest częściej na zasadzie etapu rozwoju konkretnego dziecka w stosunku do jego wieku i jego predyspozycji do życia w ramach dwóch centrów życiowych, a nie sztywnych ram wiekowych, od których można zastosować opiekę naprzemienną. Gotowość dziecka do funkcjonowania w modelu opieki naprzemiennej w konkretnej sprawie mogą ocenić biegli;
badania naukowe nie pozwalają wskazać jednej granicy wieku, od której opieka naprzemienna staje się właściwa. Niektóre dostępne opracowania naukowe nie uzasadniają automatycznego wykluczania opieki naprzemiennej nawet wobec dzieci poniżej 4 roku życia, jednak jest to kontrowersyjna kwestia. W przypadku dzieci przedszkolnych i szkolnych znacznie większe znaczenie niż sam model opieki ma poziom konfliktu między rodzicami, ich zdolność do współpracy oraz zapewnienie dziecku stabilnego środowiska wychowawczego;
przytoczone w artykule statystyki pokazują, że w zakresie opieki naprzemiennej można zauważyć bardzo niski udział dzieci w wieku 0–4 lat, systematyczny wzrost popularności opieki naprzemiennej wraz z wiekiem dziecka, najwyższe wskaźniki wśród dzieci w wieku szkolnym, stabilizację lub stopniowy spadek udziału opieki naprzemiennej wśród starszych nastolatków.
Odpowiadając zatem już na wstępie na pytanie, od jakiego wieku można i powinno stosować się opiekę naprzemienną, biorąc pod uwagę przepisy prawa, orzecznictwo, badania naukowe i statystyki, w mojej ocenie:
w przypadku niemowląt i małych dzieci (0–3 lata) – temat jest najbardziej kontrowersyjny i do orzeczenia opieki naprzemiennej należy, dla dobra dziecka, podchodzić bardzo ostrożnie, bowiem niektóre badania naukowe sugerują niekorzystny wpływ takiego modelu dla rozwoju najmłodszych dzieci (inne badania taką możliwość jednak dopuszczają);
w przypadku dzieci w wieku przedszkolnym (3–6 lat) – orzeczenie opieki naprzemiennej jest możliwe, ale zależy od stopnia rozwoju konkretnego dziecka, a także stabilności i współpracy samych rodziców;
w przypadku dzieci w wieku szkolnym (6+) – jesto to najczęściej spotykana grupa dzieci, w odniesieniu do których orzeka się opiekę naprzemienną. Dzieci w tym wieku zaczynają być na tyle rozwinięte, aby potrafić prawidłowo funkcjonować w takim mechanizmie. Nie oznacza to jednak żadnego automatyzmu, wciąż powinno zawsze oceniać się sytuację konkretnego dziecka;
w przypadku starszych nastolatków – orzeczenie opieki naprzemiennej jest możliwe, natomiast w tym wypadku dzieci często same współdecydują o swoich sprawach i mogą być niechętne na model życia, w ramach dwóch ośrodków - są już przywiązani do swojego środowiska, w którym funkcjonują, w tym rówieśniczego.
Co mówią przepisy prawa?
Przepisy polskiego prawa w ogóle nie regulują kwestii wieku dziecka, odnośnie którego może zostać zastosowana opieka naprzemienna. Powyższe oznacza, że sąd może orzec o opiece naprzemiennej bez żadnych ograniczeń, bez względu na wiek dziecka.
Warto przy tym wyjaśnić, iż przepisy prawa w ogóle nie definiują również samego pojęcia „opieki”, czy też “pieczy” naprzemiennej, a w aktualnym stanie prawnym jest to instytucja ukształtowana wyłącznie w toku praktyki orzeczniczej. W ramach polskiego ustawodawstwa nieliczne wzmianki o opiece naprzemiennej możemy odnaleźć jedynie w Kodeksie Postępowania Cywilnego.
Również projekt nowych przepisów prawa, mających w przyszłości kompleksowo regulować instytucję pieczy naprzemiennej, nie zawiera żadnych ograniczeń w zakresie wieku dziecka. Projektowane przepisy zakładają natomiast, że w przypadku przyjęcia modelu pieczy współdzielonej sąd, pozostawiwszy władzę rodzicielską obojgu rodzicom, będzie powierzał im sprawowanie bieżącej pieczy nad dzieckiem naprzemiennie w powtarzających się, ale niekoniecznie w takich samych okresach, przy czym naczelną zasadą orzekania o pieczy współdzielonej będzie zawsze dobro dziecka w świetle okoliczności konkretnej sprawy. Sąd będzie uwzględniał zdanie dziecka, jego wiek i stan zdrowia, zdolność rodziców do komunikacji i współpracy w sprawach dotyczących dziecka oraz ich sytuację osobistą, odległość pomiędzy miejscami zamieszkania rodziców, a także dotychczasowy podział obowiązków rodzicielskich.
Pewną jedynie pośrednią wskazówkę w ramach przepisów polskiego prawa możemy odnaleźć w art. 95 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym władza rodzicielska powinna być wykonywana tak, jak tego wymaga dobro dziecka i interes społeczny. Poprzez dobro dziecka należy natomiast rozumieć w ocenie orzecznictwa, zapewnienie dziecku wszystkich tych wartości, które są konieczne do jego prawidłowego rozwoju fizycznego i duchowego. Przy ocenie dobra dziecka nie można pomijać ani uwarunkowań obiektywnych (takich jak: wiek dziecka, jego płeć, cechy charakterologiczne rodziców, stosunek rodziców do siebie, do dziecka), ani subiektywnych (wrażliwości dziecka, wzajemnych relacji oraz więzi rodziców i dzieci, poczucia bezpieczeństwa dziecka).
Jeżeli natomiast chodzi o przepisy prawa unijnego, zwracam uwagę, iż pewne wskazówki dla polskich sądów zawarte zostały w „Zasadach europejskiego prawa rodzinnego dotyczących władzy rodzicielskiej” („Principles of European Family Law Regarding Parental Responsibilities”), opracowanych przez Komisję Europejskiego Prawa Rodzinnego. Zgodnie z zasadą 3.20 odpowiednia władza podejmując decyzję co do naprzemiennego przebywania dziecka, powinna wziąć pod uwagę: wiek i zdanie dziecka, zdolność i gotowość rodziców do współpracy ze sobą w sprawach dziecka oraz ich sytuację osobistą, odległość między miejscami pobytu rodziców oraz szkołą dziecka.
Co mówią sądy?
Polskie sądy rozstrzygając o kwestii zastosowania opieki naprzemiennej biorą pod uwagę wiek dziecka, jednak z treści uzasadnień orzeczeń sądowych wynika, iż kwestia ta uwzględniana jest częściej na zasadzie etapu rozwoju konkretnego dziecka w stosunku do jego wieku i jego predyspozycji do życia w ramach dwóch centrów życiowych, a nie sztywnych ram wiekowych, od których można zastosować opiekę naprzemienną.
Poniżej przytoczę przykładowe fragmenty orzeczeń sądów, gdzie sądy analizowały kwestię wpływu wieku dzieci na możliwość stosowania opieki naprzemiennej.
Jak wynika z postanowienia Sądu Rejonowego w Inowrocławiu III Wydział Rodzinny i Nieletnich z dnia 2 stycznia 2018 roku, sygn. akt III Nsm 37/16, wskazać należy, że małoletni jest dzieckiem o podwyższonym poziomie inteligencji w stosunku do wieku co wynika z badań testowych w trakcie opinii (...), więc jest on w stanie wyrobić sobie własną ocenę co do pewnych sytuacji i interakcji między rodzicami. (...) Małoletni rozmawiali dojrzale jak na swój wiek. T. P. wskazał, że „Cały październik mieszkałem tydzień u mamy i tydzień u taty. Nie było dla mnie różnicy. Było lepiej, bo nie musieliśmy w kółko jeździć od jednego do drugiego rodzica. Nudne było jeżdżenie na chwilę. Teraz jeździmy znów na chwilę i to mi się mniej podoba. Tracimy dużo czasu na jazdę”. Mówił również: „Wolę tydzień w tydzień, na 100%”; „Gdyby któreś z nas było chore, pogodzilibyśmy to”. E. P. wskazywała: „W październiku mieszkaliśmy trochę u mamy, a trochę u taty. (…) Ucieszyłam się, że tak będzie. Ucieszyło mnie to. Fajnie jest, że tak jeździmy na pół. Do tej pory byliśmy z tatą na dłuższe okresy jedynie w wakacje. (…) Rodzice czasem się kłócą. Tak wcześniej się kłócili. Nie wiem, kiedy, ale wcześniej. Zanim zamieszkaliśmy u mamy i taty. Teraz rodzice się nie kłócą. Rozmawiają ze sobą. (…) Lepsze jest tydzień w tydzień, bo jesteśmy więcej czasu u mamy i więcej czasu u taty. (…) Chcę by tak zostało, jak było.” Obecny przy wysłuchaniu biegły wskazał, że dzieci były bardzo zadowolone, że ich marzenia się spełniły, że okres zabezpieczenia był dla nich bardzo pozytywnym czasem. Wskazał również, że z punktu widzenia wiedzy psychologicznej dla rozwoju psychofizycznego nie ma różnicy, czy dzieci funkcjonują na jeden czy dwa domy. (...) Podsumowując, mając na względzie konieczność upodmiotowienia małoletnich, uwzględnienia ich rozsądnych życzeń oraz zabezpieczenia ich potrzeb (art. 3 ust. 1 Konwencji o Prawach Dziecka przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych w dniu 20 listopada 1989 r. oraz 72 ust. 1 Konstytucji RP) uznano, że opieka naprzemienna będzie najkorzystniejszym rozwiązaniem w przypadku wspólnego wykonywania władzy rodzicielskiej.
Jak wynika z powyższych fragmentów uzasadnienia orzeczenia, Sąd zastanawiając się nad zastosowaniem opieki naprzemiennej oceniał stopień rozwoju dzieci w danym wieku, a nie ograniczał się do sztywnego przyjmowania granicy wieku, od jakiej zastosowanie opieki naprzemiennej byłoby możliwe. W powyższej sprawie Sąd pozytywnie ocenił stopień rozwoju dzieci i ich gotowość do wprowadzenia modelu pieczy naprzemiennej.
Link do orzeczenia: https://www.saos.org.pl/judgments/366815
W przeciwnym kierunku poszedł natomiast Sąd Rejonowy dla Warszawy-Śródmieścia w Warszawie w wyroku z dnia 10 listopada 2022 r., syn. akt III Nsm 380/21, gdzie Sąd oddalił wniosek o ustanowienie opieki naprzemiennej, właśnie z uwagi na wiek małoletniego dziecka. Jak bowiem wskazał Sąd, uwzględniając wiek małoletniego A. C., blisko 7 lat, potrzebne jest mu nie tylko ciepło matki, która nieprzerwanie zajmuje się nim od urodzenia i z którą jest niewątpliwie bardzo związany, ale nadto poczucia posiadania jednego miejsca zamieszkania, z którym identyfikuje centrum swojego życia. Bezzasadna jest zatem zmiana miejsca zamieszkania dziecka na nowe, mimo tego iż znajduje się w niedalekiej odległości od obecnego. Sąd doszedł zatem do przekonania, iż ze względu na dobro dziecka, najkorzystniejszym i jedynym słusznym rozwiązaniem dla A. C. będzie ustalenie miejsca zamieszkania małoletniego w każdorazowym miejscu zamieszkania jego matki S. H. H.. Zdaniem Sądu uwzględniając wiek małoletniego, który ma niespełna 7 lat, aktualnie potrzebna jest mu większa obecność w życiu matki, która do tej pory, w sposób niebudzący wątpliwości Sądu, sprawdzała się w roli wiodącego opiekuna syna. Sąd nie mógł przychylić się do stanowiska N. H. W. C. i ustalenia wnioskowanej przez niego opieki naprzemiennej również i z tego powodu, iż zdaniem Sądu małoletni w wieku, w jakim znajduje się obecnie i wobec niewątpliwe silnych więzi emocjonalnych z matka, która od urodzenia sprawuje nad nim bezpośrednią pieczę, nie jest przygotowany do funkcjonowania w tego rodzaju systemie. Nadto, jak już powyżej wskazał Sąd, na tym etapie swojego rozwoju chłopiec powinien mieć jedno centrum życiowe i jeden dom, a nie funkcjonować w tożsamych okresach naprzemiennie w dwóch środowiskach.
Link do orzeczenia: https://www.saos.org.pl/judgments/479407
Kwestia wieku dziecka i stosowania opieki naprzemiennej była też przedmiotem zainteresowania Sądu Rejonowego w Brodnicy Wydział III Rodzinny i Nieletnich, w ramach postanowienia z dnia 2 sierpnia 2022 r., sygn. akt III Nsm 446/20. Mianowicie Sąd w uzasadnieniu wskazał, że jeszcze przed orzeczeniem rozwodu małoletni J. B. pozostawał i pozostaje w systemie opieki naprzemiennej. Po tygodniu czasu spędza z matką i ojcem. Rozstrzygnięcie z wyroku o rozwód obowiązuje i jest realizowane. Zdaniem biegłych psychologów z Opiniodawczego Zespołu (...) w T. rozwiązanie to jednak, biorąc pod uwagę etap rozwoju dziecka, zostało urzeczywistnione przedwcześnie. Ówcześnie dorośli nie uwzględnili dostatecznie możliwości psychoemocjonalnych J. i swoją decyzją umieścili w warunkach wymagających asymilację niekorzystnych czynników. Okres, w jakim wydarzyło się wprowadzenie takiego rozwiązania, było nietrafne z punktu widzenia zadań rozwojowych, jakim naturalnie podlegał. Układ taki był jednak potrzebny rodzicom, aby mogli zaspokoić swoją potrzebę wypełniania obowiązków rodzicielskich i równocześnie zakończyć relację partnerską. Nieprzygotowanie dziecka, wynikające z wieku, w jakim pozostawało, wymagało czasu i nabycia przez nie kolejnych kompetencji, aby wymagania opieki naprzemiennej były możliwe do akceptacji. Małoletni J. B. (1) skończy 7 lat. Chłopiec jest emocjonalnie związany z mamą i tatą, potrzebuje aktywnej obecności każdego z nich w swoim życiu. Sytuacja, w jakiej aktualnie wzrasta jest dla niego niekomfortowa, cyklicznie zmienia opiekuna, a w raz z nim poddaje się odmiennym oddziaływaniom wychowawczym. Jego potrzeby emocjonalne nie zawsze są rezonowane przez rodziców. Małoletni potrzebuje ich uważności i wrażliwości w odniesieniu do swojego wieku i komplikacji wynikającej z sytuacji, w jakiej się znajduje.
Sąd w sprawie utrzymał w mocy zastosowaną wcześniej opiekę naprzemienną, ale z uzasadnienia orzeczenia wybrzmiewa, że ta została zastosowana wobec małoletniego zbyt wcześnie.
Link do orzeczenia:
Jak wynika z przytoczonych powyżej przykładów orzeczeń, czynnik wieku dziecka, jest istotnym czynnikiem, które polskie sądy biorą pod uwagę, przy orzekaniu lub odmowie orzeczenia opieki naprzemiennej. Co jednak istotne, sądy każdorazowo zapoznają się z sytuacją konkretnego dziecka i jego stopnia rozwoju adekwatnego lub nieadekwatnego do możliwości zastosowania systemu opieki naprzemiennej, a nie skupiają się w sposób automatyczny, na tym ile dziecko ma lat.
Dodatkowo przytoczę jeszcze jedno istotne orzeczenie, które jakkolwiek nie odnosi się wprost do kwestii opieki naprzemiennej, to wyrażona w nim teza może być respektowana przez sądy powszechne. Mianowicie, jak wynika z orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 21 listopada 1952 r. (I C 1814/52, OSN 1953, poz. 92), Sąd rozstrzygając kwestię powierzenia wykonywania władzy rodzicielskiej jednemu z rozwiedzionych rodziców, powinien rozważyć, mając na względzie wiek dziecka, które z nich daje większą gwarancję troski o fizyczny i duchowy rozwój tego dziecka. Zwłaszcza w okresie niemowlęctwa i wczesnego dzieciństwa jest wskazane, aby dziecko pozostawało pod opieką matki ze względu na jej konstrukcję psychiczną, większą uczuciowość i skłonność do jej uzewnętrzniania oraz właściwą matce troskę o zaspokojenie codziennych potrzeb dziecka.
Jakkolwiek zatem, ani przepisy prawa, ani orzecznictwo nie określają minimalnego wieku, od którego możliwe jest zastosowanie opieki naprzemiennej, to w przypadku najmłodszych dzieci, sądy mogą podchodzić bardzo ostrożnie do dzielenia opieki pomiędzy ojca i matkę, z uwagi na potrzebę dziecka pozostawania przede wszystkim pod opieką matki. Z drugiej strony należy jednak pamiętać, że powyższe stanowisko SN zostało wyrażone ponad 70 lat temu i odzwierciedlało ówczesne poglądy na role rodzicielskie. Współczesne orzecznictwo oraz badania naukowe znacznie częściej akcentują znaczenie utrzymywania silnej więzi dziecka z obojgiem rodziców.
Co mówią badania naukowe?
Opieka naprzemienna a dzieci poniżej 4 roku życia – raport Warshaka
Szczególnie interesujące wnioski płyną z raportu Richarda Warshaka opublikowanego w 2014 r. w czasopiśmie Psychology, Public Policy, and Law. Raport ten został podpisany przez ponad stu naukowców i praktyków zajmujących się rozwojem dziecka. Jak wynika z abstraktu badania, szerokie grono uznanych badaczy i praktyków jest zgodne, że w typowych okolicznościach dostępne dowody naukowe przemawiają za stosowaniem opieki współdzielonej wobec dzieci poniżej 4 roku życia, których rodzice żyją osobno. Nie istnieją wystarczające podstawy naukowe, aby opóźniać wprowadzanie regularnego i częstego zaangażowania obojga rodziców — w tym także noclegów — w opiekę nad niemowlętami i małymi dziećmi. Zarówno argumenty teoretyczne, jak i doświadczenia praktyczne przemawiające za noclegami u obojga rodziców są bardziej przekonujące niż obawy, że takie rozwiązanie mogłoby zagrażać rozwojowi dziecka. Ponadto, jak wskazano w abstrakcie, ze względu na dobrze udokumentowaną podatność relacji ojciec–dziecko na osłabienie po rozwodzie lub rozstaniu rodziców, szczególnie gdy rodzice nigdy nie pozostawali w związku małżeńskim, badania wskazują, że noclegi dziecka u ojca stanowią czynnik sprzyjający większemu zaangażowaniu ojca w wychowanie dziecka oraz zmniejszają ryzyko stopniowego zanikania tej relacji.
Co istotne raport nie był wyłącznie prywatną opinią jednego autora. Stanowił tzw. consensus report podpisany przez ponad 100 badaczy i praktyków zajmujących się psychologią rozwojową, prawem rodzinnym oraz zdrowiem psychicznym dzieci. Warto zatem powoływać się na przedmiotowe badania przed polskimi sądami w przypadku wniosków o ustanowienie opieki naprzemiennej w odniesieniu do najmłodszych dzieci (na podstawie abstraktu Warshak, R. A. (2014). Social science and parenting plans for young children: A consensus report. Psychology, Public Policy, and Law, 20(1), 46–67)
Link do abstraktu i artykułu naukowego:
Wniosek z raportu Warshaka jest zatem stosunkowo prosty: sam wiek dziecka nie powinien automatycznie wykluczać opieki naprzemiennej. Autorzy podkreślają, że nawet w przypadku dzieci poniżej 4 roku życia utrzymywanie regularnej relacji z obojgiem rodziców może być zgodne z ich dobrem.
Australijskie badania rządowe – wpływ wieku dziecka na opiekę naprzemienną
Nieco inne wnioski płyną natomiast z badania zleconego przez australijski Departament Prokuratora Generalnego (Attorney-General's Department) - “Post-separation parenting arrangements: Patterns and developmental outcomes Studies of two risk groups, Jennifer McIntosh, Bruce Smyth, Margaret Kelaher, Yvonne Wells and Caroline Long).
Autorzy analizowali wpływ różnych modeli opieki po rozstaniu rodziców na dzieci. Australijskie badania prowadzone na zlecenie rządu wskazywały, że wpływ opieki naprzemiennej na dziecko zależy od wielu czynników, w szczególności poziomu konfliktu między rodzicami i wieku dziecka. W okresie czterech lat prowadzonych badań stwierdzono, że różne modele opieki, miały odmienne skutki dla dobrostanu dzieci oraz ich doświadczeń związanych z relacjami między rodzicami.
Szczególnie zaskakujący jest wynik badania, zgodnie z którym dzieci w grupie stałej opieki naprzemiennej częściej niż dzieci w innych modelach opieki deklarowały, że czują się „uwikłane” w konflikt między rodzicami. Natomiast w ciągu czteroletniego badania największy spadek poczucia bycia „wciągniętym w konflikt” odnotowano u dzieci pozostających w opiece głównej (przy jednym rodzicu).
Okazuje się bowiem, że wprawdzie model opieki naprzemiennej wpływa pozytywnie na konflikt samych rodziców i ułożenie ich spraw związanych z opieką nad dziećmi, to jednak nie zawsze w taki sam sposób odczuwają to małoletnie dzieci, które muszą zmieniać, co tydzień albo dwa miejsce swojego pobytu. Jednocześnie jednak, jak wynika z badania, sam rodzaj modelu opieki nie pozwalał przewidzieć ogólnego poziomu zdrowia psychicznego dziecka po czterech latach (mierzonego kwestionariuszem SDQ – Strengths and Difficulties Questionnaire).
Odnośnie natomiast wpływu samego wieku i orzeczonej opieki naprzemiennej na dobrostan dziecka, bo to jest przedmiotem niniejszego artykułu, wskazać należy, iż badane dzieci podzielono na trzy grupy: dzieci do dwóch lat, dzieci w wieku 3-4 lat oraz dzieci w wieku 4-5 lat.
Jeśli chodzi o dzieci w wieku niższym, niż 2 lata, to stwierdzono, że dzieci regularnie nocujące u obojga rodziców częściej wykazywały pewne zachowania interpretowane, jako zwiększona drażliwość oraz większą potrzebę utrzymywania bliskości z głównym opiekunem. Jednocześnie nie stwierdzono związku pomiędzy częstotliwością noclegów a ogólnym stanem zdrowia dziecka czy jego rozwojem.
Odnośnie dzieci w wieku 3-4 lat, stwierdzono, że dzieci w opiece naprzemiennej wykazywały niższy poziom wytrwałości (tj. zdolności do nieprzerwanej zabawy, utrzymywania się przy rutynowych zadaniach, dokładnego badania przedmiotów, ćwiczenia nowych umiejętności oraz powracania do aktywności po krótkiej przerwie) w porównaniu z dziećmi pozostałymi w innych modelach opieki. Ponadto zaobserwowano więcej zachowań problemowych, w szczególności grupa opieki naprzemiennej w porównaniu z grupą opieki podstawowej wykazywała więcej zachowań związanych z dystresem w kontekście interakcji rodzic–dziecko oraz opieki. Przykłady takich zachowań obejmują: płacz lub kurczowe trzymanie się rodzica, gdy ten próbuje odejść, nadmierne zamartwianie się lub sprawianie wrażenia bardzo poważnego, brak reakcji na ból, częste silne rozdrażnienie, krztuszenie się lub wymioty podczas jedzenia; odmawianie jedzenia, uderzanie, gryzienie lub kopanie rodzica.
Z kolei w grupie dzieci w wieku 4–5 lat, po uwzględnieniu w modelu statystycznym czynników takich jak styl wychowawczy rodziców, relacje między rodzicami oraz status społeczno-ekonomiczny, wyniki wskazały, że nie zaobserwowano wpływu rodzaju opieki na wyniki dotyczące regulacji emocjonalnej i behawioralnej dzieci. Zdecydowana większość różnic między grupami o różnym modelu noclegów w tej grupie wiekowej była wyjaśniana przez czynniki inne niż sam model opieki nocnej, przy czym szczególną rolę odgrywały konflikt między rodzicami oraz brak ciepła i wrażliwości w stylu wychowawczym. Czynniki te miały istotny wpływ na zdolności samoregulacyjne dzieci (np. umiejętność uspokojenia się) na tym etapie rozwoju.
Mając powyższe na uwadze należy przyjąć, że australijskie badania prowadzą do wniosku, że wpływ opieki naprzemiennej na dobro dziecka zależy od wieku dziecka oraz okoliczności konkretnej rodziny. Najwięcej różnic pomiędzy modelami opieki zaobserwowano u dzieci najmłodszych, zwłaszcza poniżej 4 roku życia. Jednocześnie już w grupie dzieci w wieku 4–5 lat sam model opieki nie miał istotnego wpływu na rozwój emocjonalny i behawioralny dziecka po uwzględnieniu innych czynników. Kluczowe znaczenie miał natomiast poziom konfliktu pomiędzy rodzicami oraz jakość sprawowanej przez nich opieki. Wnioski te sugerują, że wraz z wiekiem dziecka znaczenie samego podziału czasu pomiędzy rodziców maleje, a coraz większą rolę odgrywa zdolność rodziców do współpracy i zapewnienia dziecku stabilnego środowiska wychowawczego (na podstawie artykułu “Post-separation parenting arrangements: Patterns and developmental outcomes Studies of two risk groups”, Jennifer McIntosh, Bruce Smyth, Margaret Kelaher, Yvonne Wells and Caroline Long).
Link do artykułu - https://aifs.gov.au/sites/default/files/fm86e_0.pdf
Podsumowując, badania naukowe nie pozwalają wskazać jednej granicy wieku, od której opieka naprzemienna staje się właściwa. Dostępne opracowania sugerują jednak, że największe kontrowersje dotyczą dzieci poniżej 4 roku życia. W przypadku dzieci przedszkolnych i szkolnych znacznie większe znaczenie niż sam model opieki ma poziom konfliktu między rodzicami, ich zdolność do współpracy oraz zapewnienie dziecku stabilnego środowiska wychowawczego.
Co mówią statystyki?
Na wstępie należy zaznaczyć, że w Polsce nie są publikowane oficjalne statystyki pokazujące, w ilu sprawach sądy orzekają pieczę naprzemienną. Takich danych nie udostępniają ani Główny Urząd Statystyczny, ani Ministerstwo Sprawiedliwości. W konsekwencji skala tego zjawiska nie może zostać precyzyjnie określona wyłącznie na podstawie polskich materiałów statystycznych.
Z tego względu w dalszej części artykułu odwołam się przede wszystkim do danych pochodzących od instytucji Unii Europejskiej, w tym obejmujących również Polskę (EU-SILC 2021), które pozwalają ocenić częstotliwość stosowania opieki naprzemiennej w poszczególnych państwach. Dodatkowo wykorzystam najnowsze dostępne dane GUS dotyczące rozwodów (2024 r.), dotyczące średniego wieku dzieci, których rodzice się rozwodzą.
Jeżeli chodzi natomiast o wiek dzieci, wobec których najczęściej stosowana jest opieka naprzemienna, konieczne jest sięgnięcie do statystyk zagranicznych. W tym zakresie omówione zostaną dane pochodzące ze Szwecji i Francji – państw, w których model opieki naprzemiennej jest szeroko rozpowszechniony i od wielu lat stanowi istotny element systemu prawa rodzinnego.
Choć przedstawione statystyki dotyczą bezpośrednio innych państw niż Polska, mogą stanowić cenną wskazówkę przy ocenie właściwego wieku dziecka w kontekście opieki naprzemiennej. Czynniki decydujące o zasadności zastosowania tego modelu – takie jak potrzeby rozwojowe dziecka, zdolność rodziców do współpracy czy poziom konfliktu między nimi – mają bowiem charakter uniwersalny i występują niezależnie od kraju zamieszkania dziecka.
Co mówią dane EU-SILC?
Przybliżenie statystyk rozpocznę od danych European Union Statistics on Income and Living Conditions (Statystyki Unii Europejskiej dotyczące dochodów i warunków życia). Jest to oficjalne badanie statystyczne prowadzone przez Eurostat we współpracy z krajowymi urzędami statystycznymi państw członkowskich UE. W 2021 r. Eurostat przeprowadził specjalny moduł badań: Living arrangements and conditions of children in separated and blended families, czyli: Warunki życia oraz sposób zamieszkiwania dzieci w rodzinach po rozstaniu rodziców oraz rodzinach zrekonstruowanych. Po raz pierwszy na poziomie całej Unii Europejskiej zebrano dane pozwalające ustalić: z którym rodzicem mieszkają dzieci po rozstaniu, jak często występuje opieka naprzemienna, jak wygląda sytuacja w poszczególnych krajach.
Poniższa tabela przedstawia dane z Polski i wynika z niej, że jeszcze w 2021 roku model opieki naprzemiennej stosowany był wyłącznie w 2,89% przypadków.
Brak jest obecnie nowszych danych pozwalających na bezpośrednie porównanie. Można jednak przypuszczać, że odsetek spraw, w których stosowany jest model opieki naprzemiennej, wzrasta wraz z rosnącą popularnością tego rozwiązania w praktyce sądowej oraz coraz częstszym uwzględnianiem go w planach wychowawczych rodziców.
Model zamieszkania dziecka po rozstaniu rodziców w 2021 roku w Polsce | Udział |
Wyłącznie z matką | 65,75% |
Głównie z matką | 4,34% |
Opieka naprzemienna (33–66% czasu u każdego rodzica) | 2,89% |
Głównie z ojcem | 7,93% |
Wyłącznie z ojcem | 19,09% |
Polska pod względem rozpowszechnienia opieki naprzemiennej pozostaje wyraźnie w tyle za wieloma państwami Europy Zachodniej i krajami skandynawskimi. Według tych samych danych: Szwecja – 53,72%, Dania – 39,89%, Finlandia – 31,76%, Belgia – 30,15%, Francja – 29,25%. Z uwagi na powyższe w zakresie statystyk dotyczących wieku posłużymy się właśnie danymi ze Szwecji i Francji.
Co mówią dane polskiego GUS?
Jak z kolei wynika z danych polskiego Głównego Urzędu Statystycznego, w 2024 roku, w zakresie ogółem 51 177 rozwodów, pozostawały małoletnie dzieci w następującym wieku:
0-2 lata: 4 005 (8%);
3-6 lat: 13 349 (26%);
7-15 lat: 30 380 (59%);
16-17 lat: 3 443 (7%).
Dane GUS nie pozwalają oczywiście ustalić, w jakim wieku dzieci najczęściej obejmowane są opieką naprzemienną. Pokazują jednak, że zdecydowana większość rozwodów rodziców dotyczy dzieci w wieku szkolnym (59%) oraz przedszkolnym (26%). To właśnie te grupy wiekowe najczęściej stają się tymczasem przedmiotem rozstrzygnięć sądowych dotyczących wykonywania władzy rodzicielskiej i miejsca pobytu dziecka.
Przedstawione powyżej dane polskie i unijne pozwalają ocenić częstotliwość stosowania opieki naprzemiennej, nie zawierają jednak informacji o wieku dzieci objętych tym modelem. Odpowiedzi na pytanie, w jakim wieku opieka naprzemienna występuje najczęściej, należy zatem szukać, jak już wskazano wcześniej w bardziej szczegółowych statystykach krajowych.
Co mówią dane ze Szwecji?
Szwecja jest jednym z państw, w których opieka naprzemienna rozwija się najdłużej i jest stosowana najczęściej. Z tego względu szwedzkie statystyki mogą stanowić cenne źródło informacji przy próbie odpowiedzi na pytanie, w jakim wieku dzieci najczęściej funkcjonują w modelu opieki naprzemiennej.
Dane publikowane przez szwedzki urząd statystyczny (SCB) wskazują, że opieka naprzemienna najczęściej występuje wśród dzieci w wieku szkolnym. W zależności od edycji badania najwyższe wartości obserwowano w grupie dzieci w wieku 6–12 lat (badanie ULF/SILC 2016–2017) albo 6–9 lat (badanie SCB z 2023 r.). Jednocześnie udział opieki naprzemiennej był wyraźnie niższy wśród dzieci najmłodszych oraz starszych nastolatków.
6–12 lat - najczęstsza grupa (ULF/SILC 2016–2017);
6–9 lat - najczęstsza grupa (nowszy SCB 2023).
Można zatem zauważyć, że nawet w kraju uznawanym za europejskiego lidera opieki naprzemiennej model ten najczęściej dotyczy dzieci, które rozpoczęły już edukację szkolną. Nie oznacza to oczywiście, że opieka naprzemienna nie może być stosowana wobec dzieci młodszych. Wskazuje jednak, że zarówno rodzice, jak i praktyka orzecznicza częściej decydują się na taki model wtedy, gdy dziecko osiągnęło już pewien poziom samodzielności oraz łatwiej radzi sobie z funkcjonowaniem w dwóch gospodarstwach domowych.
Co interesujące, najnowsze dane SCB wskazują również, że opieka naprzemienna częściej występuje w rodzinach o wyższym poziomie wykształcenia rodziców oraz wyższych dochodach. Może to sugerować, że skuteczne funkcjonowanie tego modelu wymaga nie tylko odpowiedniego wieku dziecka, ale również dobrej organizacji życia rodzinnego i zdolności rodziców do współpracy po rozstaniu.
Źródła:
Statistics Sweden (SCB), Children's residence 2016–2017
link do badania:
Statistics Sweden (SCB), Children and their families: Residence and support of children with parents living apart(2023)
link do badania:
Co mówią dane z Francji?
Bardzo ciekawe dane płyną także z opracowań Institut National de la Statistique et des Études Économiques (INSEE - francuskiego odpowiednika Głównego Urzędu Statystycznego) z roku 2016 oraz z roku 2020.
Jeszcze w 2020 roku opieka naprzemienna była zdecydowanie częstsza wśród dzieci w wieku szkolnym, ze szczytem około 11–14 roku życia. Średni wiek dziecka w takim modelu wynosił ok. 10–11 lat, natomiast w grupie dzieci poniżej 4 roku życia opieka naprzemienna występowała sporadycznie. Co szczególnie interesujące, udział dzieci objętych opieką naprzemienną we Francji podwoił się pomiędzy 2010 a 2016 rokiem. Pokazuje to, że model ten staje się coraz powszechniej akceptowany zarówno przez rodziców, jak i przez sądy rodzinne. Jednocześnie mimo wzrostu popularności opieki naprzemiennej nie zmienia się zasadniczy profil wiekowy dzieci objętych tym rozwiązaniem – nadal najczęściej są to dzieci w wieku szkolnym.
Natomiast z danych z 2020 roku wynika już, że korzystanie z opieki naprzemiennej rośnie stopniowo wraz z wiekiem dziecka, aż do około 10 roku życia, kiedy odsetek osiąga maksimum. W grupie dzieci poniżej 4 lat występuje w dalszym ciągu sporadycznie.
Źródło: Institut National de la Statistique et des Études Économiques (INSEE).
11–14 lat - najczęstsza grupa (INSEE 2016)
10 lat - najczęstsza grupa (INSEE 2016)
Wnioski płynące z danych europejskich
Analiza danych pochodzących ze Szwecji i Francji prowadzi do zaskakująco spójnych wniosków. Pomimo odmiennych systemów prawnych i różnic kulturowych w obu państwach obserwowany jest bardzo podobny wzorzec dotyczący wieku dzieci objętych opieką naprzemienną.
W szczególności w zakresie opieki naprzemiennej można zauważyć:
bardzo niski udział dzieci w wieku 0–4 lat,
systematyczny wzrost popularności opieki naprzemiennej wraz z wiekiem dziecka,
najwyższe wskaźniki wśród dzieci w wieku szkolnym,
stabilizację lub stopniowy spadek udziału opieki naprzemiennej wśród starszych nastolatków.
W mojej ocenie trudno uznać tę zbieżność za przypadkową. Dane pochodzące z różnych państw europejskich wskazują bowiem, że opieka naprzemienna najczęściej znajduje zastosowanie dopiero wtedy, gdy dziecko osiąga wiek pozwalający mu względnie swobodnie funkcjonować w dwóch gospodarstwach domowych, uczestniczyć w edukacji szkolnej oraz utrzymywać stabilne relacje z obojgiem rodziców mimo regularnych zmian miejsca pobytu.
Podsumowanie
Nie istnieje przepis prawa, który określałby minimalny wiek dziecka umożliwiający orzeczenie opieki naprzemiennej. W polskim systemie prawnym decydujące znaczenie ma zawsze dobro dziecka, a nie osiągnięcie przez nie określonego wieku.
Przedstawione badania naukowe prowadzą do wniosku, że sam wiek dziecka nie powinien automatycznie wykluczać opieki naprzemiennej. Raport Richarda Warshaka wskazuje wręcz, że brak jest wystarczających podstaw naukowych do ograniczania małym dzieciom regularnych noclegów u jednego z rodziców wyłącznie z uwagi na ich wiek. Jednocześnie badania australijskie pokazują, że w przypadku najmłodszych dzieci większego znaczenia nabierają indywidualne potrzeby rozwojowe, stabilność środowiska wychowawczego oraz poziom konfliktu pomiędzy rodzicami.
Z kolei statystyki ze Szwecji, Francji oraz dane europejskie wskazują na powtarzalny wzorzec występujący w wielu państwach – opieka naprzemienna najczęściej funkcjonuje w odniesieniu do dzieci w wieku szkolnym, natomiast zdecydowanie rzadziej stosowana jest wobec dzieci najmłodszych. Nie oznacza to jednak, że jest ona niemożliwa lub sprzeczna z dobrem małego dziecka. Oznacza jedynie, że w praktyce rodzice oraz sądy częściej decydują się na ten model wraz ze wzrostem samodzielności dziecka.
Odpowiadając więc na pytanie postawione w tytule artykułu: opieka naprzemienna może zostać orzeczona niezależnie od wieku dziecka, jednak każdorazowo wymaga indywidualnej oceny sytuacji konkretnej rodziny. W praktyce najczęściej stosowana jest wobec dzieci w wieku szkolnym, natomiast w przypadku dzieci najmłodszych kluczowego znaczenia nabierają potrzeby rozwojowe dziecka, jakość relacji z obojgiem rodziców oraz zdolność rodziców do współpracy przy wykonywaniu władzy rodzicielskiej.
Komentarze